فصل دوم

سهم الارث زوجه ای که وارث منحصر به فرد است

تا هنگامی که وارث دیگری وجود داشته باشد ،ولو در درجه دوری از متوفی ، زوجه بیش از فرض خود که حسب المورد یک چهارم یا یک هشتم است ، نخواهد برد.ولی اگر به غیر از زوجه وارث دیگری برای متوفی نباشد،آیا تمام ترکه متعلق به او است ویک چهارم را به فرض وبقیه را به رد می برد یا اینکه در این صورت هم زوجه فقط فرض خود راکه همان یک چهارم است برده وما بقی مال امام یا بیت المال است؟

آراء واقوال مختلف که مبتنی بر روایات گوناگون ونحوه استنباط از قرآن کریم است در این باب وجود دارد که به نقل ونقد آنها می پردازیم:

 

1-نظر فقهاء اهل سنت

فقهای عامه، عموما" معتقدند زوجه وهمچنین زوج در هر حال بیش از فرض خود نمی برد ودر صورتیکه وارثی جزآنها نباشد،باقی ترکه به بیت المال تعلق می گیرد، بنابرین از نظر آنها زوج وزوجه در این خصوص که بیش از فرض خود در هرحال ارث نمی برند یکسانند. در عین حال قانون مصر که قاعدتا" برقه «حنفی»مبتنی است.

در ماده (30)قانون ارث مقررداشته است که اگر غیر از زوج یا زوجه، وارث دیگری نباشد، باقی ترکه به آنها برمی گردد، بعدا"در توضیح وتوجیه مفاد این ماده گفته اند:«فقهاء صحابه در مورد رد بیش از فرض بر زوجین دو نظر دارند یک نظر اینکه بر هیچیک از آنها رد نمی شود واین ، نظر عموم فقها است ومذهب حنفی هم، همین رأی رادارد.ونظر دیگر این است که برزوجین هم مانند دیگر،صاحبان فرض، مابقی ترکه رد می شود که این رأی عثمان است وجابرابن زید از تابعین هم برهمین عقیده بوده است. وقانون گزار مصلحت دیده است که رد برزوجین

را در صورت نبودن صاحب فض یا قرابت دیگر (ذوی الارحام ) مقرر نماید.»

 

2-نظر فقهاء شیعه

از نظرشیعه، طبق قول مشهور که دعوی اجماع نیز برآن شده است وسید مرتضی نیز در انتصار، آن را از منفردات ومختصات امامیه دانسته است، زوج، در صورتی که وارث منحصر به فرد باشد تمام ترکه را تصاحب می کند. نصف به فرض ونصف به رد، ولی در مورد زوجه سه قول دارد:

الف-زوجه تمام ترکه را می برد همانطور که زوج، تمام ترکه را به ارث می برد.

ب-زوجه فقط فرض خود راکه یک چهارم است می برد وبقیه برای امام است.

ج-در زمان حضور امام، زوجه فقط فرض خود را میبرد وبقیه برای امام است. ولی در زمان غیبت، تمام ترکه برای زوجه است.

 

3- نظر قانون مدنی

قانون مدنی، طبق معمول خود، از نظر مشهور فقها پیروی نموده ودر این خصوص،زوجه را مستحق بیش از فرض خود ندانسته ومابقی ترکه را درحکم اموال بلاوارث ومتعلق به حاکم می داند.

ماده (905) قانون مدنی: « از ترکه میت هر صاحب فرض حصّۀ خود را میبرد وبقیه به صاحبان قرابت میرسد واگر صاحب قرابتی درآن طبقه مساوی با صاحب فرض در درجه نباشد، باقی به صاحب رد میشود مگر در مورد زوج وزوجه که به آنها رد نمی شود،لیکن اگر برای متوفی وارثی به غیر از زوج نباشد، زائد از فریضه به او رد می شود».

ماده (944) قانون مدنی:« در صورت نبودن هیچ وارث دیگری به غیر از زوج یا زوجه،شوهر، تمام ترکه زن متوفات خود را می برد،لیکن زن،فقط نصیب خود را وبقیه ترکه شوهر در حکم مال اشخاص بلاوارث وتابع ماده (866) خواهد بود.»

ماده (866) قانون مدنی :« در صورت نبودن وارث ، امر ترکه متوفی راجع به حاکم است.»

میراث زوجه ای که قرابت نسبی با متوفی دارد

ماده (865) قانون مدنی چنین مقرر می دارد:«اگر در شخص واحد، موجبات متعدد ارث جمع شود به جهت تمام آن موجبات. ارث می برد مگر اینکه بعضی از آنها مانع دیگری باشد که در این صورت فقط از جهت عنوان مانع می برد.»

بنابراین اگر زوجه متوفی، در عین حال دختر عمو یا دختر دائی او نیز باشد در صورتی که متوفی در طبقه اول و دوم وارث نداشته باشد،زوجه او،هم به عنوان زوجیت 4/1 می برد وهم به عنوان دختر عمو یا دختر دائی سهم الا رث مقرر را خواهد برد .

حال اگر وارث متوفی منحصر در زوجه ای باشد که با متوفی قرابت نسبی هم دارد، مثلا" دختر عموی او باشد، دراین صورت تمتم ترکه که به زوجه داده می شود، زیرا 4/1 را به عنوان فرض زوجیت وبقیه را به قرابت می برد( ماده 929 قانون مدنی.)

در این خصوص اختلافی بین فقها وجود ندارد.